İçeriğe geç

KelimeBul · Rehber

Eklerle Kelime Türetme: Gözden Gözlükçüye

KelimeBul ekibi · · 3 dakikalık okuma

göz, gözlük, gözlükçü, gözlükçülük. Tek bir kökten başlayıp her adımda yeni bir anlam kazanan bu zincir, Türkçenin en sevdiğimiz özelliklerinden birini gösteriyor: eklerle kelime türetmek.

Yapım eki ve çekim eki

Türkçede eklerin iki büyük grubu vardır. Yapım ekleri kökten yeni bir kelime türetir: göz kökünden gözlük, iş kökünden işçi elde edilir. Çekim ekleri ise kelimenin anlamını değiştirmeden onu cümleye bağlar: evler, evde, evimiz gibi.

Bu fark sözlüklerde de görülür. Sözlükler türemiş kelimeleri ayrı madde olarak verir, ama çekimli biçimleri genellikle almaz. KelimeBul da sözlük maddebaşlarından yararlandığı için gözlük sonuçlarda çıkar, evler ise çıkmaz.

Sık kullanılan yapım ekleri

Birkaç ek, günlük dilde türettiğimiz kelimelerin önemli bir kısmını oluşturur:

  • -lık / -lik: bir şeye ait yer, araç ya da durum. tuz → tuzluk, göz → gözlük.
  • -cı / -ci: bir işi meslek edinen kişi. yol → yolcu, iş → işçi, süt → sütçü.
  • -lı / -li: bir şeye sahip olan. tuz → tuzlu, su → sulu, bilgi → bilgili.
  • -sız / -siz: bir şeyden yoksun olan. tuz → tuzsuz, su → susuz.
  • -gı / -gi: fiilden isim. sev- → sevgi, bil- → bilgi.

Ünlü uyumu ekin biçimini belirler

Eklerin birden fazla biçimi olmasının nedeni ünlü uyumu. Kökün son ünlüsü kalınsa ek de kalın ünlü alır, inceyse ince. tuz kelimesindeki u kalın olduğu için tuzluk, göz kelimesindeki ö ince olduğu için gözlük denir. Yuvarlak ünlüden sonra ekteki ünlü de çoğunlukla yuvarlaklaşır: yol → yolcu, süt → sütçü.

Sert ünsüzler

Kök f, s, t, k, ç, ş, h, p gibi sert bir ünsüzle bitiyorsa, c ile başlayan ekler ç ile başlar. iş kelimesine -ci değil -çi gelir: işçi. süt kelimesine de -çü gelir: sütçü. kitap kelimesinden kitapçı türetilir.

Bunun tersi de vardır: sert ünsüzle biten bazı kelimeler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında yumuşar. kitap kelimesi kitabı, ağaç kelimesi ağacı olur. Bu kurallar, bir kelimenin doğru yazımını tahmin ederken de yol gösterir.

Birleşik kelimeler

Türkçede yeni kelime yapmanın tek yolu ek getirmek değil. İki kelimeyi birleştirerek de yeni bir kavram adlandırılabilir: bugün, kahverengi, hanımeli ve başöğretmen bu yolla oluşmuş kelimelerdir. bilgisayar kelimesinde ise hem türetme hem birleştirme bir arada görülür; bilgi ile sayar birleşmiştir.

Birleşik kelimelerin bitişik mi ayrı mı yazılacağı ayrı bir konu ve her zaman tahmin edilemez. Bu yüzden emin olmadığınız durumlarda sözlüğe bakmak en güvenli yoldur. Sözlüğümüz birleşik kelimeleri ve söz öbeklerini de içerir; ayakkabı ya da açıkgöz gibi bir kelimeyi aratarak doğru yazılışını görebilirsiniz.

Zincirleri keşfedin

Türetme zincirleri hem dil öğrenenler hem de kelime oyunu sevenler için eğlenceli bir alıştırma. yaz kökünden yazı, yazar ve yazarlık; sev kökünden sevgi ve sevgili; bil kökünden bilgi ve bilgili türer.

Kendi zincirlerinizi denemek için KelimeBul'un Kelime Türetme sayfasında Başlayan alanına bir kök yazmanız yeterli. Sonuçlarda o kökle başlayan kelimeleri, sözlükte de her birinin anlamını görebilirsiniz.