İçeriğe geç

KelimeBul · Dil Bilgisi

Bitişik mi Ayrı mı? Birleşik Kelimelerin Yazımı

KelimeBul ekibi · · 2 dakikalık okuma

“Bu kelime bitişik mi yazılıyordu?” sorusu, Türkçe yazan herkesin en az haftada bir kez sorduğu sorudur. Bütün durumları ezberlemek mümkün değil, ama birkaç temel kural soruların büyük kısmını yanıtlıyor.

Anlam kayması varsa bitişik

Birleşik kelimeyi oluşturan sözcüklerin ikisi birden ya da yalnızca ikincisi gerçek anlamını yitirmişse kelime bitişik yazılır. kuşburnu bir kuşun burnu değil, bir bitkidir. hanımeli, aslanağzı ve itdirseği de böyledir. kırkayak kırk ayaklı değildir, ama adını bu görüntüden alır.

Kelimeler gerçek anlamlarını koruyorsa ayrı yazılır. köpek balığı gerçekten bir balık türüdür, çalı kuşu da gerçekten bir kuştur. bal arısı ve deve kuşu da aynı nedenle ayrı yazılır.

etmek ve olmak

Bir isimle etmek ya da olmak fiili birleştiğinde, birleşme sırasında bir ses düşüyor ya da yeni bir ses türüyorsa kelime bitişik yazılır. kayıp + olmak birleşirken ı düşer: kaybolmak. his + etmek birleşirken s ikizleşir: hissetmek. affetmek, sabretmek, emretmek, kaybetmek ve reddetmek de bu gruptadır.

Ses olayı yoksa iki kelime ayrı yazılır: fark etmek, terk etmek, arz etmek, yardım etmek, teşekkür etmek, yok olmak. En sık yapılan hata “farketmek” ve “terketmek” yazımlarıdır; her ikisi de ayrı yazılmalıdır.

alt, üst ve üzeri

alt, üst ve üzeri sözcükleriyle kurulan birleşik kelimeler somut bir yer bildiriyorsa ayrı yazılır: su altı, yer üstü, koltuk altı, böbrek üstü bezi. Somut bir yer bildirmiyorsa bitişik yazılır: bilinçaltı, ayaküstü, akşamüstü, öğleüzeri, olağanüstü.

Bu kuralın en güzel örneği aynı iki kelimenin iki farklı yazımıdır. göz altı yüzde gözlerin hemen altındaki bölgedir; gözaltı ise güvenlik güçlerinin birini tutması anlamına gelir. deniz altı denizin altında bulunan yer, denizaltı ise bir savaş gemisidir.

ev, hane ve name

ev kelimesiyle kurulan ve bir kuruluşu, bir yeri adlandıran kelimeler bitişik yazılır: yayınevi, öğretmenevi, huzurevi, doğumevi, basımevi, aşevi.

Farsçadan gelen hane (ev, yer) ve name (mektup, yazı) da kalıplaşmış birleşik kelimeler oluşturur ve bitişik yazılır: dershane, kütüphane, kahvehane, beyanname, seyahatname, vasiyetname. Bazılarında ses de düşer: hastane ve postane.

Emin olamadığınızda

Kurallar yol gösterir, ama birleşik kelimelerin yazımında istisnalar azımsanmayacak kadar çoktur. Emin olamadığınızda kelimeyi sözlükte aramak en hızlı çözümdür. Sözlüğümüzde fark etmek ya da su altı gibi ayrı yazılan birleşik kelimeler de madde olarak yer alır; arama kutusuna iki kelimeyi boşlukla yazmanız yeterli.