-ki eki: bitişik yazılır
Ek olan -ki, bir kelimeye yer, zaman ya da aitlik anlamı katar ve kelimeye bitişik yazılır. evdeki çocuk, masadaki kitap, yarınki toplantı, seninki, bizimki gibi. Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: “ki” çıkarıldığında kalan kelime yarım kalıyor mu? evde çocuk dediğimizde anlam değişir; demek ki burada ki kelimenin parçasıdır.
Bu ek ünlü uyumuna uymaz; hemen her zaman -ki biçimindedir. Yalnızca birkaç kelimede kü olur: bugünkü, dünkü ve öbürkü.
ki bağlacı: ayrı yazılır
Bağlaç olan ki ise iki cümleyi ya da cümle parçasını birbirine bağlar ve her zaman ayrı yazılır: Öyle yorgundu ki hemen uyudu. Demek ki haberin yokmuş. Duydum ki taşınmışsınız. Bu ki cümleden çıkarıldığında cümle büyük ölçüde anlaşılır kalır, yalnızca vurgusu zayıflar.
Bağlaç olan “ki” sözcüğünün bazı kelimelerle kalıplaşıp tek kelime hâline geldiği yedi sekiz örnek vardır. Bunlar bitişik yazılır ve okullarda SOMBAHÇEMİ kısaltmasıyla öğretilir:
- S: sanki
- O: oysaki
- M: mademki
- B: belki
- H: hâlbuki
- Ç: çünkü
- M: meğerki
- İ: illaki
Soru eki mi: her zaman ayrı
Soru eki mi, ünlü uyumuna göre mı, mi, mu ya da mü biçimini alır, ama kelimeye hiçbir zaman bitişmez: Geldin mi? Bu kitap mı? Ödevini yaptın mı? Yazarken “mi” sözcüğünden önce mutlaka bir boşluk bırakın.
Karışıklık genellikle “mi” sözcüğünden sonra gelen eklerde çıkar. Soru ekinden sonra gelen şahıs ve zaman ekleri, kelimeye değil “mi”ye bitişir: Gelecek misin? Hazır mıyız? Orada mıydın? Yani yazım “gelecekmisin” ya da “gelecek mi sin” değil, gelecek misin biçimindedir.
mi her zaman soru sormaz. Pekiştirme ya da zaman bildiren kullanımlarında da ayrı yazılır: Güzel mi güzel bir gün. Akşam oldu mu sokaklar sessizleşir.
ile: ayrı da yazılabilir, bitişik de
ile, iki kullanımda da kelimeden ayrı yazılabilir: Ali ile Ayşe, kalem ile yazmak. Ama çoğu zaman kelimeye bitiştirilir ve o zaman ünlü uyumuna göre -la ya da -le olur: kalemle, arkadaşlarla, trenle.
Ünlüyle biten bir kelimeye bitiştirildiğinde araya y kaynaştırma ünsüzü girer: araba ile → arabayla, Ayşe ile → Ayşe'yle, kedi ile → kediyle. Özel adlarda kesme işareti korunur: Ahmet'le, Ankara'yla.
Pratik bir kural olarak, “ile” sözcüğünü bitişik yazdığınızda kelimeyi sesli okuyun. Kulağa doğal gelen biçim neredeyse her zaman doğru biçimdir: kalemle, arabayla, okulla.
Kısa bir kontrol listesi
Göndermeden önce metninizde şu üç şeye bakın:
- ki: Çıkarınca kelime yarım kalıyorsa bitişik, cümle ayakta kalıyorsa ayrı. SOMBAHÇEMİ kelimeleri hariç.
- mi: Her zaman ayrı; ondan sonra gelen ekler “mi”ye bitişik.
- ile: Bitişik yazacaksanız ünlü uyumuna ve araya giren y'ye dikkat edin.