Noktalı virgül ne zaman gerekir?
Noktalı virgül, virgülden daha güçlü, noktadan daha zayıf bir duraktır. Yazım kılavuzunun verdiği iki temel kullanım şunlardır:
- Virgüllerle ayrılmış öge gruplarını birbirinden ayırmak: Erkek çocuklara Ahmet, Mehmet, Ali; kız çocuklara Ayşe, Fatma, Zeynep adları verilmiş.
- Kendi içinde virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak: Sabah erkenden kalktık, kahvaltımızı yaptık; yola çıktığımızda güneş yeni doğuyordu.
Pratik bir ölçü
Örneklerin ortak noktası, cümlede zaten virgül bulunması ve noktalı virgülün bu virgüllerden daha büyük bir ayrımı göstermesidir. Bu yüzden cümlenizde hiç virgül yoksa büyük ihtimalle noktalı virgüle de ihtiyacınız yoktur; virgül ya da nokta işinizi görür. “Yarın geliyorum; hazır ol.” gibi bir cümlede noktalı virgül yerine nokta ya da virgül kullanmak daha doğaldır.
Virgülün temel görevleri
Noktalı virgülü doğru kullanmak için virgülün nerede gerektiğini bilmek gerekir. Yazım kılavuzunda virgülün pek çok kullanımı sayılır; günlük yazışmalarda en sık ihtiyaç duyduklarımız şunlardır:
- Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelimeler arasında: Pazardan elma, armut, üzüm aldık.
- Hitaplardan sonra: Sevgili arkadaşım, mektubunu aldım.
- Evet, hayır gibi cevap sözlerinden sonra: Evet, yarın oradayım.
- Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için: Bu kitabı yazan kişi, yıllarca Anadolu'yu köy köy dolaşmış bir öğretmendi.
Kesme işaretinin kullanılmadığı yerler
Kesme işareti, özel adlara gelen çekim eklerini ayırır: Ankara'ya, Ahmet'in, Türkiye'de. Ancak özel adlara gelen yapım ekleri ve çoğul eki kesmeyle ayrılmaz; bunlardan sonra gelen ekler de ayrılmaz:
- Yapım ekleri: Türkçe, Türkçenin, Avrupalı, Avrupalılaşmak, Konyalı.
- Çoğul eki: Ahmetler geldi, Ayşelere gidiyoruz.
Kurum ve kuruluş adları
Kurum, kuruluş ve iş yeri adlarına gelen ekler de kesme işaretiyle ayrılmaz: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Tarih Kurumundan, Ankara Üniversitesinin. Bu kural birçok kişiyi şaşırtır, çünkü kurum adları özel ad gibi büyük harfle başlar.
Kısaltmalarda ise durum farklıdır. Kısaltmaya gelen ekler kesmeyle ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna uyar: TBMM'ye, THY'den.
Tırnak içindeki noktalama
Başkasının sözünü olduğu gibi aktarırken tırnak işareti kullanırız. Alıntının kendi sonunda bulunan soru işareti, ünlem ya da nokta tırnağın içinde kalır: “Neden geç kaldın?” diye sordu.
Tırnak içindeki bir esere ya da söze ek getirildiğinde ek, kapanış tırnağından sonra kesme işareti kullanılmadan yazılır: Yunus Emre'nin “Ey Dost”unu okudun mu?
Son okuma
Noktalama hatalarını yakalamanın en iyi yolu metni sesli okumaktır. Durmanız gereken yerde işaret yoksa ya da işaret olan yerde duraksamak garip geliyorsa, o cümleye bir kez daha bakın.