İçeriğe geç

KelimeBul · Dil Bilgisi

Ses Olayları: Sertleşme, Daralma ve Yumuşama

KelimeBul ekibi · · 2 dakikalık okuma

Türkçede ekler kelimeye eklenirken sesler birbirini etkiler. Bu değişimler konuşurken kendiliğinden olur, ama yazarken bazılarını gözden kaçırırız. Bu yazıda yazımı en çok etkileyen üç ses olayına bakıyoruz.

Ünsüz benzeşmesi: Fıstıkçı Şahap

Kelime f, s, t, k, ç, ş, h ya da p sertlerinden biriyle bitiyorsa, c, d ve g ile başlayan ekler sertleşerek ç, t ve k ile başlar. Bu sert ünsüzleri hatırlamanın klasik yolu “Fıstıkçı Şahap” sözüdür.

kitap + da → kitapta, ağaç + da → ağaçta, kitap + cı → kitapçı, Türk + ce → Türkçe. fıstıkçı kelimesinin kendisi de bu kuralın bir örneğidir.

Sayılarda en sık hata

Rakamla yazılan sayılara gelen ekler, sayının okunuşuna göre belirlenir. 1923 “bin dokuz yüz yirmi üç” diye okunur; üç sert ç ile bittiği için ek de serttir: 1923'te. “1923'de” yazımı en sık rastlanan hatalardan biridir.

Aynı mantıkla 3'te, 4'te, 5'te ve 1453'te yazılır. Okunuşu yumuşak bir sesle bitenlerde ek de yumuşak kalır: 1'de, 8'de, 10'da, 1980'de.

Ünlü daralması

-yor eki geldiğinde, kelimenin sonundaki a ve e ünlüleri daralır: anla → anlıyor, bekle → bekliyor, oyna → oynuyor, söyle → söylüyor.

demek ve yemek fiillerinde de y ile başlayan bazı eklerle daralma olur: diyor, diyen, diyecek, yiyor, yiyen, yiyecek.

Hata, bu daralmayı başka eklere taşımaktan doğar. Daralma -yor ekine özgüdür; -an, -acak ya da -arak gibi eklerde olmaz. Doğrusu saklayan, başlayacak ve anlayarak biçimleridir; “saklıyan”, “başlıyacak” ve “anlıyarak” yanlıştır.

Ünsüz yumuşaması ve istisnaları

p, ç, t ve k ile biten kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında çoğu zaman yumuşar: kitap → kitabı, ağaç → ağacı. Ama her kelime yumuşamaz.

Tek heceli kelimelerin çoğu yumuşamaz: top → topu, at → atı, saç → saçı. Bunun da istisnaları vardır: kap → kabı, uç → ucu, dip → dibi, renk → rengi.

Yabancı kökenli bazı kelimeler de yumuşamaz: hukuk → hukuku, evrak → evrakı, millet → milleti, devlet → devleti, ahlak → ahlakı. Özel adlarda ise yumuşama okunuşta olsa bile yazıda gösterilmez: Ahmet'i, Zonguldak'a.

Bu kelimeler için genel bir kural ezberlemek zor; şüphede kaldığınızda kelimenin sözlükteki örnek cümlelerine bakmak en güvenilir yoldur.

Ünlü düşmesi

İkinci hecesinde dar bir ünlü bulunan bazı kelimeler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu ünlüyü kaybeder: ağız → ağzı, burun → burnu, oğul → oğlu, karın → karnı, alın → alnı, gönül → gönlüm.

Aynı olay birleşik kelimelerde de görülür. kayıp ve olmak birleşirken kaybolmak, kahır ve olmak birleşirken kahrolmak olur. Bu kelimelerin neden bitişik yazıldığını bitişik ve ayrı yazılan kelimeler yazımızda anlattık.