Ünsüz benzeşmesi: Fıstıkçı Şahap
Kelime f, s, t, k, ç, ş, h ya da p sertlerinden biriyle bitiyorsa, c, d ve g ile başlayan ekler sertleşerek ç, t ve k ile başlar. Bu sert ünsüzleri hatırlamanın klasik yolu “Fıstıkçı Şahap” sözüdür.
kitap + da → kitapta, ağaç + da → ağaçta, kitap + cı → kitapçı, Türk + ce → Türkçe. fıstıkçı kelimesinin kendisi de bu kuralın bir örneğidir.
Sayılarda en sık hata
Rakamla yazılan sayılara gelen ekler, sayının okunuşuna göre belirlenir. 1923 “bin dokuz yüz yirmi üç” diye okunur; üç sert ç ile bittiği için ek de serttir: 1923'te. “1923'de” yazımı en sık rastlanan hatalardan biridir.
Aynı mantıkla 3'te, 4'te, 5'te ve 1453'te yazılır. Okunuşu yumuşak bir sesle bitenlerde ek de yumuşak kalır: 1'de, 8'de, 10'da, 1980'de.
Ünlü daralması
-yor eki geldiğinde, kelimenin sonundaki a ve e ünlüleri daralır: anla → anlıyor, bekle → bekliyor, oyna → oynuyor, söyle → söylüyor.
demek ve yemek fiillerinde de y ile başlayan bazı eklerle daralma olur: diyor, diyen, diyecek, yiyor, yiyen, yiyecek.
Hata, bu daralmayı başka eklere taşımaktan doğar. Daralma -yor ekine özgüdür; -an, -acak ya da -arak gibi eklerde olmaz. Doğrusu saklayan, başlayacak ve anlayarak biçimleridir; “saklıyan”, “başlıyacak” ve “anlıyarak” yanlıştır.
Ünsüz yumuşaması ve istisnaları
p, ç, t ve k ile biten kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında çoğu zaman yumuşar: kitap → kitabı, ağaç → ağacı. Ama her kelime yumuşamaz.
Tek heceli kelimelerin çoğu yumuşamaz: top → topu, at → atı, saç → saçı. Bunun da istisnaları vardır: kap → kabı, uç → ucu, dip → dibi, renk → rengi.
Yabancı kökenli bazı kelimeler de yumuşamaz: hukuk → hukuku, evrak → evrakı, millet → milleti, devlet → devleti, ahlak → ahlakı. Özel adlarda ise yumuşama okunuşta olsa bile yazıda gösterilmez: Ahmet'i, Zonguldak'a.
Bu kelimeler için genel bir kural ezberlemek zor; şüphede kaldığınızda kelimenin sözlükteki örnek cümlelerine bakmak en güvenilir yoldur.
Ünlü düşmesi
İkinci hecesinde dar bir ünlü bulunan bazı kelimeler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu ünlüyü kaybeder: ağız → ağzı, burun → burnu, oğul → oğlu, karın → karnı, alın → alnı, gönül → gönlüm.
Aynı olay birleşik kelimelerde de görülür. kayıp ve olmak birleşirken kaybolmak, kahır ve olmak birleşirken kahrolmak olur. Bu kelimelerin neden bitişik yazıldığını bitişik ve ayrı yazılan kelimeler yazımızda anlattık.